منبع خبر: رویش زاگرس
آروان خبر/محمدرضا کرمزاده: در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران کمتر روزی به اندازه سیزدهم آبان با چند هویت تاریخی در هم تنیده شده است: این روز هم «روز ملی مبارزه با استکبار جهانی» نامیده می شود و هم «روز دانش آموز». خاستگاه این دو نام گذاری سه رویداد بزرگ در تاریخ معاصر ایران است که شگفت آنکه هر سه در یک روز از سال، اما در سه دوره متفاوت رخ داده اند: تبعید امام خمینی (ره) به ترکیه در ۱۳ آبان ۱۳۴۳ در اعتراض به لایحه کاپیتولاسیون، قیام خونین دانش آموزان در ۱۳ آبان ۱۳۵۷ در جریان انقلاب اسلامی، و تسخیر سفارت آمریکا (لانه جاسوسی) به دست دانشجویان پیرو خط امام در ۱۳ آبان ۱۳۵۸. هیچ یک از این سه رویداد را نمی توان بر دیگری مقدّم دانست، چرا که هر کدام در دوره وقوع خود شرایط کشور را دگرگون کرد و مسیر تاریخ ایران را تغییر داد. این مقاله هر سه رویداد را مرور می کند و در پایان، پیام مشترک آن ها را برای نسل امروز بازمی خواند.
تبعید امام خمینی به ترکیه در ۱۳ آبان ۱۳۴۳ و ماجرای کاپیتولاسیون
کاپیتولاسیون یا حق قضاوت کنسولی، امتیازی است که به اتباع بیگانه مصونیت قضایی می دهد؛ یعنی اگر فرد خارجی در خاک کشور میزبان جرمی مرتکب شود، دولت میزبان حق محاکمه او را ندارد. این امتیاز ریشه در استعمار دارد و نخستین بار طی معاهده ترکمانچای برای اتباع روسیه در ایران به رسمیت شناخته شد و حکومت های ضعیف قاجاری آن را به دیگر قدرت های استعمارگر نیز واگذار کردند. کاپیتولاسیون در سال ۱۳۰۶ تحت فشار افکار عمومی لغو شد؛ اما کمتر از سه دهه بعد، محمدرضا پهلوی آن را احیا کرد و کابینه اسدالله علم در ۱۳ مهر ۱۳۴۲، لایحه اعطای مصونیت قضایی به اتباع آمریکایی را تصویب کرد.
این خبر به امام خمینی رحمت الله علیه رسید و ایشان در ۴ آبان ۱۳۴۳ طی نطقی تاریخی این اقدام را ننگین خواند و گفت اگر یک آشپز آمریکایی بزرگ ترین مقام ایران را زیر بگیرد، هیچ کس حق تعرض ندارد. رژیم پهلوی که در دو سال قیام امام نتوانسته بود او را خاموش کند، تنها یک راه پیش رو دید: تبعید. در شب ۱۳ آبان ۱۳۴۳، صدها کماندو و مأمور ساواک خانه امام در قم را محاصره کردند؛ او را دستگیر و با هواپیمای نظامی به ترکیه تبعید کردند. این هجرت، سرآغاز مسیری بود که چهارده سال بعد به پیروزی انقلاب اسلامی انجامید و از همین رو، ۱۳ آبان نخستین یادگارِ ایام اللهِ مقاومت ملت ایران در برابر سلطه بیگانه شد.
با نزدیک شدن انقلاب اسلامی به روزهای سرنوشت ساز، همه اقشار مردم برای ایفای نقش تاریخی خود برخاستند و در این میان دانش آموزان و نوجوانان شور و حالی دیگر داشتند. صبح ۱۳ آبان ۱۳۵۷، دانش آموزان مدارس را تعطیل کردند و گروه گروه به سوی دانشگاه تهران حرکت نمودند تا در کنار دانشجویان و گروه هایی از مردم، اعتراض خود را به حکومت دیکتاتوری شاه و پشتیبانش، آمریکا، به گوش جهانیان برسانند و بار دیگر اطاعت از امام خمینی را نشان دهند.
حزب رژیم دانشگاه را محاصره کرد؛ نخست گاز اشک آور در میان جمعیت پرتاب شد، اما اجتماع کنندگان در حالی که به سختی نفس می کشیدند، فریاد «الله اکبر» را رساتر کردند. سپس تیراندازی آغاز شد و جوانان و نوجوانان بی گناه یکی پس از دیگری در خون خود غلتیدند. در این واقعه حدود ۵۶ نفر شهید و صدها نفر مجروح شدند. امام خمینی در پیامی به همین مناسبت فرمود: «عزیزان من صبور باشید که پیروزی نهایی نزدیک است… من از این راه دور، چشم امید به شما دوخته ام.» به پاس یاد و خاطره همین شهیدان قلم به دست، این روز در تقویم انقلاب اسلامی به نام «روز دانش آموز» ثبت شد؛ نامی که هر سال یادآور نقش نوجوانان در سرنوشت کشور است .
تسخیر لانه جاسوسی در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ و پیامدهای آن
نُه ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ و در سالگرد تبعید امام و روز دانش آموز، دانشجویان پیرو خط امام از دانشگاه های تهران، پلی تکنیک، صنعتی شریف و شهید بهشتی با راهپیمایی به سوی سفارت آمریکا در تهران، آن ساختمان را به تصرف درآوردند این اقدام در واکنش به حدود نه ماه اقدامات خصمانه و براندازانه آمریکا علیه انقلاب اسلامی صورت گرفت. در جریان این رویداد که در ادبیات جمهوری اسلامی «تسخیر لانه جاسوسی» نامیده می شود، اسنادی از دخالت های اطلاعاتی آمریکا در ایران به دست آمد و بعدها منتشر شد؛ امام خمینی نیز این حرکت را «انقلابی دوم و بزرگ تر از انقلاب اول» توصیف کرد.
۵۲ تن از کارکنان سفارت به مدت ۴۴۴ روز گروگان ماندند و این بحران در ۳۰ دی ۱۳۵۹ با پذیرش قرارداد الجزایر از سوی دو کشور پایان یافت.
پیامدهای این رویداد برای آمریکا سنگین بود: فشارهای سیاسی و تبلیغاتی بی نتیجه ماند، روابط سیاسی دو کشور در ۲۰ مهر ۱۳۵۹ قطع شد، اموال ایران بلوکه شد و سرانجام عملیات نظامی ناکام «طبس» به شکست مفتضحانه آمریکا انجامید. همین ماجرا هیمنه ابرقدرتی آمریکا را در جهان شکست و نقطه عطفی در تحولات سیاسی ایران پس از انقلاب به شمار می رود به همین سبب، این روز به عنوان «روز ملی مبارزه با استکبار جهانی» نام گذاری شد.
سیزدهم آبان در نگاه نخست، سه رویداد به ظاهر جدا به نظر می رسد؛ اما یک نخ تسبیح هر سه را به هم می بندد: «نه» گفتن ملت ایران به سلطه بیگانه. لایحه کاپیتولاسیون نمونه بارز تحقیر استقلال قضایی کشور بود و امام با فریاد خویش نشان داد که عزت یک ملت با مصونیت دادن به بیگانگان سازگار نیست. دانش آموزان ۱۳ آبان ۱۳۵۷ نشان دادند که حتی نوجوانان نیز حاضرند برای آزادی و استقلال کشور هزینه بدهند؛ و دانشجویان ۱۳ آبان ۱۳۵۸ ثابت کردند که ملت استقلال طلب، در برابر مداخله گری ابرقدرت ها سر تعظیم فرود نمی آورد
برای نسل امروز و به ویژه برای دانش آموزان که هر سال در این روز یاد و نام خود را با تاریخ کشور گره می زنند پیام ۱۳ آبان روشن است: عزت ملی از بصیرت، ایستادگی و وحدت برمی خیزد، نه از سازش با قدرت های سلطه جو. تجربه سه رویداد این روز نشان می دهد که فشارهای سیاسی، اقتصادی و نظامی بیگانه، تا زمانی که اراده یک ملت بر پایه آگاهی و همبستگی بماند، خللی در عزم آن وارد نمی کند؛ و این همان میراثی است که سیزدهم آبان، به عنوان روز دانش آموز و روز ملی مبارزه با استکبار جهانی، از نسلی به نسل دیگر منتقل می کند.
دیدگاه‌ها