آروان خبر/محمدرضا مکوندی: در ایل لر بختیاری بانوان شایسته و کاردانی داریم که همواره در نقش آفرینی های همسران خود و حتی تحولات یک سده اخیر چون فتح اصفهان و تهران و نیز خنثی سازی فتنه های تفرقه افکنانه قاجاریه در ایجاد اختلاف در بین حکمرانان بختیاری نقش آفرینی قابل تمجیدی داشته اند.
یکی از این بانوان نامور بی بی صاحب جان، فرزند رضاقلی خان ایلخانی از خوانین سرشناس و صاحب قدرت در بختیاری بود.
بی بی صاحب جان دختری کاردان و لایق بود که از همان ابتدای جوانی نشانه های خرد و درایت در او مشهود و مورد توجه عمویش بود و برای تحکیم روابط خاندان پدری با پسرعمویش نجفقلی خان که جوانی شایسته و ایلیاتی بود ازدواج کرد.
جوانی که با سعی و تلاش و پشتوانه محکمی چون بی بی صاحب جان، بعدها پله های ترقی را طی و با سمت رییس الوزرا نفر دوم کشور در عهد پادشاهی محمدشاه شد.
حاصل این ازدواج پسری به نام مرتضی قلی خان و دختری به نام بی بی بیگم جان بود.
بی بی صاحب جان یکی از زنان برجسته عصر خود بود و در ایل بختیاری در میان خوانین، مردم و بانوان با نفوذ ایلی از جمله همسران خوانین به شایستگی و درک شرایط و دانایی، زبان زد و مورد احترام بود.
سیاحان اروپایی در دوران قاجاریه از ایلات مختلف لر از جمله ایل بختیاری بازدید داشتند و کتاب های برجای مانده از این سیاحان مرجع مهمی برای شناخت مناسبات قدرت و ساختار اجتماعی و نیز افراد با نفوذ قوم لر است.
مکبن روز بانوی گردشگر و پزشک انگلیسی بود که مدت ها در میان بختیاری ها حضور داشت و با بی بی صاحب جان رابطه صمیمی داشت و نوشتار این بانوی انگلیسی منبع مهمی برای شناخت بی بی صاحب جان محسوب می شود.
این بانوی بختیاری زنی با اقتدار، دانا و کاردان بود که علیرغم زندگی در یک جامعه عشایری، به امور زمانه خود آگاهی و دارای استعداد در اداره امور ایلی بود.
مکبن روز در یادداشت های خود می نویسد: بی بی صاحب جان همدوش همسرش صمصام السلطنه در امور ایل مشارکت فعالانه داشته و با او همکاری می کند.
در واقع آنچه باعث شد که صمصام السطنه کلیه امور ایلی را علیرغم شرایط خاص جامعه بزرگ عشایری بختیاری با سلسله ساختار سیاسی اجتماعی قوی مبتنی بر مردسالاری و وجود خوانین متعدد پیر و جوان مدعی، به بی بی صاحب جان واگذار کند. اقتدار، کاردانی و حسن انجام وظایف مختلف در مدیریت ایلی بود که با کارآمدی و دقت مدبرانه توسط بی بی صاحب جان و در عین حال با هماهنگی کامل با همسرش نجفقلی خان صمصام السطنه که در تهران در سمت رییس الوزرای حکومت محمد شاه ایفای وظیفه می کرد انجام می گرفت و نحوه اداره امور ایل توسط بی بی صاحب جان چنان با کاردانی صورت می گرفت که توانایی وی در سرپرستی ایل بزرگ بختیاری از جمله انجام امورات روزانه وحل و فصل اختلافات و تامین امنیت، موجب باور خوانین و مردمان بختیاری به لیاقت و کارآمدی این بانوی برجسته شد که عملا در غیاب همسرش در مقام حاکم بختیاری نقش آفرینی می کرد و موجب شد شوهرش فارغ از دغدغه اداره ایل در مسیر پیشرفت شغلی در پایتخت به منصب مهم رییس الوزرایی در دوران محمدشاه قاجار دست پیدا کند و نفردوم کشور شود.
مکبن روز تاکید می کند: مقام و موقعیت برتر صمصام السلطنه بر اثر تلاش و کوشش بی بی صاحب جان حاصل شده است. این زن در غیاب شوهرش ایل بختیاری را مدیریت می کرد و اوضاع جاری را بدقت زیر نظر داشته، با ارسال نامه و تلگراف و حل و فصل مسائل ایلی موقعیت شوهرش را تثبیت می نمود.
در واقع سرپرستی ایل بختیاری عملا به عهده این بانوی برجسته مقتدر بوده است که چون یک ایلخانی در مسند حاکم ایل انجام وظیفه می کرد .
این بانوی برجسته که در واقع نماد جایگاه بااهمیت زنان در جامعه بختیاری محسوب می شود، در دوران حیات خود در منصب اداره ایل بختیاری نخستین قاضی زن ایرانی بود که در راس هرم قدرت ایلی از جمله وظایفی که به عهده داشت قضاوت بود.
حل و فصل اختلافات بین بزرگان طوایف و نیز شکایت های افراد و تعیین مجازات برای مجرمان از جمله سارقان و راهزنان را بی بی صاحب جان با تشکیل محکمه، به دقت بررسی و داوری می کرد و با صدور حکم این مشکلات را حل و فصل می کرد.
وی همچنین برای خطاکاران همچون سارقان گله و اموال که مورد شکایت مالباختگان بوده و در بند ماموران ایلخانی افتاده بودند با جدیت محکمه تشکیل و مجازات متناسب با جرم صادر می کرد.
بی بی صاحب جان بانویی آزادی خواه و مخالف استبداد محمدعلی شاه و حامی تاثیر گذار مشروطه خواهی بود از جمله اقدامات قابل تمجید وی در جریان فتح اصفهان و سپس تهران که موجب براندازی حکومت محمدعلی شاه مستبد و برقرار مشروطه شد و در تقویت جریان مشروطه خواهی بختیاری ها بسیار موثر بود. این مهم بود که وی وقتی متوجه شد جمعی از خوانین به جریان مشروطه خواهی بختیاری ها و ایده فتح اصفهان و سپس تهران بی تفاوت و مایل به همکاری نیستند و نیاز به تقویت اردوی نظامی بختیاری است، برای تشویق این دسته از خوانین یک تاکتیک ظریف سیاسی اما کارساز به کار برد و نامه هایی به دستخط خودش خطاب به سایر بی بی های همسر خوانین انجام داد و طی این نامه ها و نشست های حضوری با بی بی ها و تشریح ضرورت همبستگی و اتحاد ایلی درخواست تشویق و تقویت انگیزه خوانین در حمایت از مشروطه و رهایی ملت ایران از استبداد محمد علی شاهی را داشت که این همراهی بی بی ها موجب پیوستن و تقویت خروج برخی خوانین از لاک بی تفاوتی به این حرکت تاریخی قوم لر شد که در مجموع این مهم نشان از جایگاه ارزشمند بی بی صاحب جان در مشارکت تاثیر گذار در روند ابجاد نهضت مشروطه خواهی در ایل لر بختیاری است.
مکبن روز معتقد است که بی بی صاحب جان در مسئله حمایت بختیاری ها از مشروطیت و لشکرکشی آنها به سوی اصفهان و تهران نقش قاطع و بسزایی داشته است و برای فتح اصفهان و تهران همسرش را تشویق و سایر بی بی ها را توصیه به حمایت از همسرانشان برای پایان دادن به استبداد قاجاریه می نمود.
یکی دیگر از اقدامات ارزشمند این بی بی برجسته تقویت اتحاد و انسجام ایلی برخلاف تلاش قاجاریه برای ایجاد اختلاف در بین سران ایل بختیاری بود که سیاست اختلاف اندازی همواره از سوی قاجاریه با هدف تضعیف قدرت سیاسی نظامی بختیاری از سوی قاجاریه دنبال می شد .
بی بی صاحب جان پس از شنیدن خبر تصمیم محمدعلی شاه برای عزل شوهرش صمصام السلطنه از مقام ایلخانی بختیاری، فوراً دست به کار شده، بین شوهرش و برادرش ابراهیم خان ضرغام السلطنه پیوند دوستی و اتحاد برقرار نمود و از بروز اختلاف ببن دو برادر برای تصاحب جایگاه ایلخانی جلوگیری کرد .
این بانوی نامور لر در تاریخ ۱۳۲۹ قمری برابر با ۱۲۸۹ شمسی درگذشت و در تکیه میرفندرسکی تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.
دیدگاه‌ها